Hilversumsche Molenweegje
/

Een gedenkschrift betreffende de openbare badhuizen in Hilversum sinds 1857

1885   Oude Haven met HSSW en openluchtzwembad Schoterman.

 Click op het ter linkerzijde bovenstaande blokje met 3 horizontale balkjes voor toegang tot de overige tekstsecties.

 

In 1842 werd een aanvang gemaakt om de Gooise Vaart vanaf de Oude Loswal/Turfstraat verder uit te graven tot uiteindelijk de Havenstraat; de latere Oude Haven. In 1843 werd nabij de vroegere zandafgraving Het Gooische Gat bij het begin van de Turfstraat en de Bodemanstraat een smal houten bruggetje gemaakt over het water van de vaart in aanleg om het daar gelegen buurschap – het latere Rooie Dorp –  en de loswal aan de Turfstraatzijde bereikbaar te houden. Deze buurschap was hier al van oudsher ~1700 gevestigd vanaf het ontstaan van het Gat van Taling (#4). Het Gat van Taling was een kort stukje vaart, dat aan het begin van de Beresteinseweg noordelijk van en haaks op de Gooise Vaart lag, waar nu de Nieuwe Brug ligt. De oorspronkelijke bewoners van deze buurschap waren in hoofdzaak handwerkslieden en schippers met een eigen ‘cultuur’(#25). In 1867 werd in deze buurschap de Hilversumsche Stoom Spinnerij en Weverij (HSSW) (#4, #25) gebouwd met een schoorsteen van aanvankelijk 30m hoog; later verhoogd tot 40m. Een dominant bouwwerk op de toenmalige vochtige heide met zandverstuivingen nabij het Gooische Gat aan de rand van het Loosdrechtse Hoogt. De fabriek had een eigen elektrische centrale, waarschijnlijk aangedreven door een stoommachine.

 

De HSSW was voor Hilversum de eerste fabriek met stoomaandrijving.  Omstreeks 1880 bedroeg de produktie ~600.000 kg katoenen garens met een  personeelsbestand van 450 tot 500 personen, waaronder 40 – 60 meisjes in de spinnerij (#25) en  ~200 jongens met een leeftijd vanaf ~10 jaar. Hilversum kon niet in zo veel personeel voorzien. De arbeiders werden daarom vooral uit het textielgebied Twente aangetrokken. De HSSW heeft vanaf het begin daarom in huisvesting voor het personeel voorzien. In eerste instantie op het voormalige terrein langs de Gooise Vaart van de houtkoperij van P. Doets met de mogelijkheid voor 36 arbeiderswoningen. Feitelijk werden hier in 1868 24 woningen gebouwd. Deze waren bouwkundig zodanig slecht van kwaliteit dat deze vrij spoedig weer werden afgebroken. Tot 1878 zouden vervolgens nog 76 arbeiderswoningen met rode dakpannen aan de Bodemanstraat en Heidestraat volgen. Deze buurschap werd daarom naderhand in het Hilversumse volksjargon het ‘Rooie Dorp’ genoemd. Sommige van deze woningen zijn heden nog bewoond aanwezig. Deze arbeiders werden vooral aangetrokken vanuit het textielgebied Twente.  Van 1797 tot <1832 heeft in onderhavige buurschap ook nog een houtzaagwindmolen (#29) gestaan (kopergravure van Anna Catharina Brouwer (#6). In 1930 (#5,#7) is het houten bruggetje uit 1843 vervangen door een betonnen verkeersbrug (ontwerp: Willem Marinus Dudok #2), de Hondenbrug, als onderdeel van de ontsluitingsweg vanuit het dorp via de Vaartweg naar de akkers op het Loosdrechtse Hoogt, de Loosdrechtseweg, de Turfstraat en het Rooie Dorp.

Deze brug is betaald met een daartoe ingestelde hondenbelasting; vandaar de naam Hondenbrug. Tegelijkertijd is vanaf 1930 begonnen met het bouwrijp maken en het bebouwen met woningen van het terrein, dat werd omsloten door de Bodemanstraat, Gijsbrecht van Amstelstraat en Turfstraat. De HSSW werd daartoe in 1937 afgebroken. In 1876 was na 34 jaren met de hand door het Loosdrechtse Hoogt graven de Oude Haven vanaf de Oude Loswal tot aan de Havenstraat voltooid. De Oude Haven was derhalve het verlengde van de Gooise Vaart, waarvan de aanvang van de aanleg tot aan de ‘Stenen Brug’ bij de Corverslaan dateert uit 1634 (#7). De Stenen Brug dateert uit 1699 en was onderdeel van het wegtraject Naarden naar Utrecht. Langs de noordzijde van de Gooise Vaart en de Oude Haven tot aan de Havenstraat lag een jaagpad. Dit jaagpad diende om vaartuigen met menselijke kracht dan wel met paardenkracht door de vaart te kunnen slepen. De restanten van het jaagpad langs de Oude Haven fungeren sedert 2002 als gecultiveerd wandelpad. De brug in de Gijsbrecht van Amstelstraat, de Nieuwe Brug maar ook wel de Kattenbrug genoemd, dateert eveneens uit de dertiger jaren, evenals de Nieuwe Haven bij en het Hilversumse Kanaal langs de Vreelandseweg. 

In 1885 is door Gerrit Jan Schoterman, afkomstig uit Amersfoort, aan de noordelijke oever van de Oude Haven een openlucht zwembad ‘Oude Haven’ gesticht (#1,#7). Dit zwembad was gelegen op een sniep grond ter hoogte van het einde van de huidige Hyacintenlaan aan het westelijke uiteinde van de Loswal. Toen was de waterkwaliteit van de Oude Haven met aan weerszijden een 15 m hoog talud nog geschikt (kwelwater) als zwemwater en werd de haven nog niet als afvoer van Hilversums rioolwater gebruikt. Deze openbare met schuttingen omheinde bad- en zweminrichting werd in 1898 gesloten en naderhand gedempt (#1,#4,#5). Voor het dempen van het zwembad van Schoterman is waarschijnlijk zand gebruikt, dat beschikbaar kwam bij het realiseren van onderbedoelde zwaaikom. 

 

Ter hoogte van de Badhuislaan werd in dezelfde periode aan de zuidoever van de Oude Haven een zwaaikom evenals een stukje bouwland gemaakt. Een zwaaikom is een verbreding van de vaart om vrachtschepen te kunnen keren. De Vereniging Schoolwerktuinen heeft op dit stukje bouwland vervolgens schoolkinderen laten tuinieren. Deze schoolwerktuinen waren via een houten trap vanaf de Taludweg bereikbaar. Het beschikbaar gekomen zwembadterrein op de noordelijke oever werd aansluitend vanaf ~ 1898 als loswal gebruikt. In 1909 werd dit terrein als speeltuin ‘Oude Haven’ ingericht en tot ongeveer 1965 als zodanig gebruikt. Voor de auteur was in de speeltuin het meest boeiende een kabelbaantje ter lengte van ongeveer 30 m met een trolley. Hangend aan de trolley kon je beurtelings van hoog tot laag met snelheid naar het lage eind zoeven. Bijgaande foto van deze speeltuin toont langs het jaagpad een eindpunt van dit kabelbaantje maar ook schommels en wippen. Rechts op de foto zijn de zout- en zandbunkers (bouwjaar 1940) zichtbaar. In 2002 is dit parkgebied tezamen met de Oude Haven en de Oude Loswal als ‘Stadspark Oude Haven’ ingericht en als zodanig vrij toegankelijk open gesteld.